
Μπολόνια, όταν οι φοιτητές πλήρωναν τους καθηγητές τους
Το αρχαιότερο πανεπιστήμιο της Δύσης δεν το ίδρυσε ούτε βασιλιάς ούτε πάπας. Οι φοιτητές το επινόησαν, και επέβαλλαν πρόστιμα στους καθηγητές τους.
Χιλιετής Ευρώπη
Επεισόδιο 03 · Γνώση
Ημερομηνία
1088
Παραδοσιακή χρονολογία, ορίστηκε το 1888
Τόπος
Μπολόνια
Τόπος φύλαξης
Kupferstichkabinett, Berlin
Έργο
Laurentius de Voltolina, seconde moitié du XIVe siècle
Η ιστορία πίσω από τον πίνακα
Στη Μπολόνια, στα τέλη του 11ου αιώνα, δάσκαλοι αρχίζουν να διδάσκουν το ρωμαϊκό δίκαιο, που ξαναβρέθηκε στις συλλογές του Ιουστινιανού.
Φοιτητές από όλη την Ευρώπη οργανώνονται σε συντεχνία, την universitas. Αυτοί προσλαμβάνουν και πληρώνουν τους καθηγητές.
Το πρότυπο εξαπλώνεται παντού. Πρύτανης, σχολή, διδακτορικό: οι λέξεις μας προέρχονται από εκεί.
Ένα βιβλίο δικαίου βγαλμένο από τη λήθη
Στα τέλη του 11ου αιώνα, ένα σχεδόν ξεχασμένο κείμενο επανεμφανίζεται στην Ιταλία: το Πανδέκτης, η μεγάλη συλλογή του ρωμαϊκού δικαίου που είχε συγκροτηθεί επί του αυτοκράτορα Ιουστινιανού, τον 6ο αιώνα.
Στη Μπολόνια, ένας δάσκαλος ονόματι Ιρνέριους αρχίζει να το εξηγεί, γραμμή προς γραμμή, γράφοντας τα σχόλιά του στα περιθώρια. Θα τον αποκαλέσουν «ο λύχνος του δικαίου». Η φήμη του προσελκύει μαθητές από όλη την Ευρώπη.

Ο δάσκαλος δεσπόζει στην αίθουσα από την έδρα του και διαβάζει σε ένα μεγάλο βιβλίο. Το να κάνει μάθημα, στον Μεσαίωνα, σημαίνει πρώτα απ' όλα να διαβάζει ένα κείμενο φωναχτά και έπειτα να το σχολιάζει: εξ ου και η αγγλική λέξη lecture.
Ξένοι που οργανώνονται
Ένας Γερμανός ή Άγγλος φοιτητής στη Μπολόνια δεν έχει κανένα δικαίωμα στην πόλη. Μπορεί να συλληφθεί για τα χρέη ενός συμπατριώτη του και να πληρώσει το κατάλυμά του σε υψηλή τιμή.
Τότε οι φοιτητές κάνουν ό,τι κάνουν οι τεχνίτες: συγκροτούνται σε συντεχνία, μια universitas. Χωρίζονται σε «έθνη» ανάλογα με την καταγωγή τους και έπειτα σε δύο μεγάλες ομάδες, εκείνους από εδώ από τις Άλπεις και εκείνους από πέρα. Ο καθένας εκλέγει τον πρύτανή του.
Το 1155, ο αυτοκράτορας Φρειδερίκος Βαρβαρόσσα τους θέτει υπό την προστασία του: όσοι ταξιδεύουν για να σπουδάσουν δεν θα μπορούν πλέον να συλληφθούν για τα χρέη κάποιου άλλου.

Μπροστά σε κάθε φοιτητή, ένα ανοιχτό βιβλίο. Τα χειρόγραφα κοστίζουν μια περιουσία: στη Μπολόνια, βιβλιοπώλες τα νοικιάζουν τετράδιο προς τετράδιο ώστε οι φοιτητές να τα αντιγράφουν.
Ο καθηγητής με το πρόστιμο
Είναι ο κόσμος ανάποδα. Οι φοιτητές προσλαμβάνουν τους καθηγητές και πληρώνουν τα μαθήματά τους. Τα καταστατικά τους ορίζουν τους κανόνες και τα πρόστιμα.
Ένας δάσκαλος που αρχίζει καθυστερημένα, που παραλείπει ένα δύσκολο χωρίο ή που δεν ολοκληρώνει το πρόγραμμα στο τέλος του έτους πρέπει να πληρώσει. Δεν μπορεί να εγκαταλείψει την πόλη χωρίς την άδεια των μαθητών του. Οι καθηγητές θα καταφέρουν τελικά να εξασφαλίσουν μισθούς που καταβάλλει ο δήμος και να ανακτήσουν τον έλεγχο.
Οι φοιτητές δέχονται ευχαρίστως να μάθουν, αλλά όχι να πληρώσουν.

Στην πρώτη σειρά, παρακολουθούν το κείμενο. Στο βάθος, κουβεντιάζουν, και ένας από τους φοιτητές φαίνεται να έχει αποκοιμηθεί. Έξι αιώνες και μισός αργότερα, η σκηνή δεν έχει αλλάξει καθόλου.
Ένα πρότυπο για όλη την Ευρώπη
Από τη Μπολόνια, το πρότυπο απλώνεται προς όλες τις κατευθύνσεις. Δυσαρεστημένοι φοιτητές ιδρύουν την Πάντοβα το 1222. Το Παρίσι, η Οξφόρδη, η Σαλαμάνκα, η Πράγα, η Κρακοβία ακολουθούν, η καθεμία με τον τρόπο της.
Το πανεπιστήμιο γίνεται μία από τις εφευρέσεις που διαμορφώνουν την Ευρώπη: ένας τόπος όπου έρχονται άνθρωποι από όλες τις χώρες, όπου μιλούν την ίδια γλώσσα, τα λατινικά, και όπου αποκτούν ένα δίπλωμα αναγνωρισμένο παντού, τη licentia ubique docendi, το δικαίωμα να διδάσκει κανείς οπουδήποτε.
Μια λέξη, πριν από τις συνθήκες
Λέξεις και μια χρονολογία. Πρύτανης, σχολή, διδακτορικό, άδεια διδασκαλίας: το λεξιλόγιό μας προέρχεται από αυτούς τους φοιτητές. Όσο για το έτος 1088, το όρισε το 1888 μια επιτροπή υπό την προεδρία του ποιητή Τζοζουέ Καρντούτσι, για να γιορτάσει τα οκτακόσια χρόνια του πανεπιστημίου. Ελλείψει ιδρυτικής πράξης, η Ευρώπη διάλεξε μόνη της μια επέτειο.
